บุหรี่มวนเกิดจากการเผาไหม้ใบยาสูบและสารปรุงแต่งต่างๆ ทำให้เกิดควันที่มีสารเคมีปนเปื้อนจำนวนมาก เช่น นิโคติน น้ำมันดิน (Tar) คาร์บอนมอนอกไซด์ และสารระเหยอื่นๆ ซึ่งจัดเป็นสารก่อมะเร็งที่ได้รับการยืนยันทางการแพทย์ การสูบบุหรี่มวนเป็นประจำเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคปอด โรคหัวใจและหลอดเลือด รวมถึงมะเร็งหลายชนิด

• รูปแบบการรับสาร: สูดควันจากการเผาไหม้โดยตรง
• ความเสี่ยงหลัก: โรคปอด โรคหัวใจ มะเร็งปอด มะเร็งช่องปาก

บุหรี่ไฟฟ้าทำงานโดยใช้ความร้อนจากแบตเตอรี่ทำให้น้ำยา (e-liquid) ที่มักมีนิโคตินและสารแต่งกลิ่นกลายเป็นไอระเหยแทนการเผาไหม้เหมือนบุหรี่มวน หลายคนเข้าใจผิดว่าปลอดภัยกว่าเพราะ "ไม่มีควันจากการเผาไหม้" แต่ในความเป็นจริงไอระเหยยังมีนิโคตินและอนุภาคเคมีขนาดเล็กที่ส่งผลต่อระบบทางเดินหายใจได้เช่นกัน นอกจากนี้ในประเทศไทยบุหรี่ไฟฟ้ายังเป็นสิ่งผิดกฎหมายทั้งการนำเข้า ขาย และครอบครองเพื่อขาย

• รูปแบบการรับสาร: สูดไอระเหยจากการให้ความร้อนน้ำยา
• ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย: "ไม่มีควัน = ปลอดภัย 100%"

ควันบุหรี่มือสอง คือควันที่คนรอบข้างสูดเข้าไปโดยไม่ได้ตั้งใจ ไม่ว่าจะเป็นควันที่ผู้สูบพ่นออกมา หรือควันที่ลอยขึ้นจากปลายบุหรี่ที่กำลังไหม้ ควันชนิดนี้มีความเข้มข้นของสารพิษบางชนิดสูงกว่าที่ผู้สูบสูดเข้าไปเองด้วยซ้ำ เพราะไม่ผ่านตัวกรองใดๆ ผู้ที่ต้องสูดควันมือสองเป็นประจำมีความเสี่ยงต่อโรคทางเดินหายใจ โรคหัวใจ และมะเร็งปอดเพิ่มขึ้น แม้จะไม่เคยสูบบุหรี่เองเลยก็ตาม

• แหล่งที่พบบ่อย: บ้าน รถยนต์ ร้านอาหาร ที่สาธารณะ
• กลุ่มเสี่ยงหลัก: เด็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ ผู้มีโรคทางเดินหายใจ

แม้ควันจะจางหายไปแล้ว สารพิษจากบุหรี่ยังสามารถตกค้างอยู่บนพื้นผิวต่างๆ เช่น ผ้าม่าน โซฟา พรม เบาะรถยนต์ ผนัง หรือแม้แต่เส้นผมและเสื้อผ้าของผู้สูบเอง เรียกว่า "ควันบุหรี่มือสาม" สารตกค้างเหล่านี้สามารถทำปฏิกิริยากับสารเคมีในอากาศกลายเป็นสารก่อมะเร็งชนิดใหม่ได้ และเป็นอันตรายโดยเฉพาะกับเด็กเล็กที่ชอบคลาน สัมผัส หรือเอาสิ่งของเข้าปาก

• แหล่งตกค้าง: ผ้าม่าน โซฟา พรม เบาะรถ เสื้อผ้า
• ข้อควรระวัง: การเปิดหน้าต่างระบายอากาศเพียงอย่างเดียวไม่สามารถกำจัดได้หมด

เด็กมีอัตราการหายใจเร็วกว่าผู้ใหญ่และปอดยังพัฒนาไม่เต็มที่ ทำให้ได้รับสารพิษจากควันบุหรี่ในสัดส่วนที่มากกว่าเมื่อเทียบกับน้ำหนักตัว เด็กที่อยู่ในบ้านที่มีคนสูบบุหรี่มีความเสี่ยงต่อโรคหอบหืด หลอดลมอักเสบ หูชั้นกลางอักเสบ และการติดเชื้อทางเดินหายใจบ่อยกว่าเด็กทั่วไป นอกจากนี้ยังอาจส่งผลต่อพัฒนาการทางสมองและการเจริญเติบโตในระยะยาว

• อาการที่ควรสังเกต: ไอเรื้อรัง หายใจมีเสียงหวีด ติดเชื้อทางเดินหายใจบ่อย

การได้รับควันบุหรี่มือสองระหว่างตั้งครรภ์ส่งผลต่อการลำเลียงออกซิเจนไปยังทารกในครรภ์ และมีความเชื่อมโยงกับความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นของภาวะน้ำหนักแรกเกิดต่ำ การคลอดก่อนกำหนด และปัญหาพัฒนาการของทารก คุณแม่ตั้งครรภ์จึงควรหลีกเลี่ยงพื้นที่ที่มีควันบุหรี่โดยสิ้นเชิง และขอให้คนในบ้านงดสูบบุหรี่ในบ้านหรือใกล้บริเวณที่พักอาศัยร่วมกัน

• คำแนะนำ: จัดโซนปลอดบุหรี่ในบ้านตลอดช่วงตั้งครรภ์และหลังคลอด

ผู้สูงอายุและผู้ที่มีโรคประจำตัว เช่น โรคหัวใจ โรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง (COPD) หรือโรคหอบหืด มักมีความไวต่อสารระคายเคืองในควันบุหรี่มากกว่าคนทั่วไป การสูดควันมือสองซ้ำๆ อาจทำให้อาการของโรคเดิมกำเริบ เพิ่มความเสี่ยงหัวใจวายเฉียบพลัน และทำให้ระบบทางเดินหายใจทำงานหนักขึ้น

• คำแนะนำ: จัดพื้นที่บ้านให้ปลอดควันบุหรี่โดยเฉพาะห้องนอนและห้องนั่งเล่น

น้องหมาน้องแมวที่อาศัยอยู่ในบ้านที่มีควันบุหรี่ก็ได้รับผลกระทบเช่นกัน สัตว์เลี้ยงมักเลียขนตัวเองซึ่งอาจมีสารตกค้างจากควันบุหรี่มือสามเกาะอยู่ ทำให้ได้รับสารพิษเข้าสู่ร่างกายโดยตรง งานวิจัยด้านสัตวแพทย์พบความเชื่อมโยงระหว่างการอยู่ในบ้านที่มีควันบุหรี่กับปัญหาระบบทางเดินหายใจในสัตว์เลี้ยง

• คำแนะนำ: หลีกเลี่ยงการสูบบุหรี่ในพื้นที่ที่สัตว์เลี้ยงนอนหรือเล่นเป็นประจำ

แม้ไอระเหยจากบุหรี่ไฟฟ้าจะดูจางและมีกลิ่นหอมกว่าควันบุหรี่มวน แต่ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยต่อคนรอบข้าง ไอระเหยมือสองยังมีนิโคตินและอนุภาคเคมีขนาดเล็กที่สามารถสูดเข้าสู่ปอดของผู้ที่อยู่ใกล้เคียงได้ โดยเฉพาะในพื้นที่ปิดอย่างห้องแอร์หรือรถยนต์ที่อากาศไม่ถ่ายเท ยิ่งทำให้ความเข้มข้นของสารเหล่านี้สะสมสูงขึ้น

• ข้อควรระวัง: หลีกเลี่ยงการสูบบุหรี่ไฟฟ้าในพื้นที่ปิดที่มีคนอื่นอยู่ร่วมด้วย

การป้องกันที่ได้ผลที่สุดคือการกำหนด "บ้านปลอดบุหรี่" และ "รถปลอดบุหรี่" อย่างเคร่งครัด เพราะการเปิดหน้าต่างหรือใช้พัดลมระบายอากาศเพียงอย่างเดียวไม่สามารถกำจัดสารพิษที่ตกค้างได้หมด นอกจากนี้ควรหลีกเลี่ยงการพาเด็กหรือผู้สูงอายุไปในพื้นที่ที่มีคนสูบบุหรี่ และหากมีสมาชิกในบ้านที่สูบบุหรี่ ควรสนับสนุนให้เข้ารับคำปรึกษาเพื่อเลิกบุหรี่จากหน่วยงานสาธารณสุข

• กำหนดโซนปลอดบุหรี่ในบ้านและรถยนต์อย่างเด็ดขาด
• ทำความสะอาดผ้าม่าน โซฟา พรม อย่างสม่ำเสมอ
• สนับสนุนคนใกล้ตัวที่ต้องการเลิกบุหรี่ผ่านสายด่วนเลิกบุหรี่ 1600